در گفت و گو با پژوهشگر تاریخ انقلاب بنیاد پژوهشهای اسلامی بررسی شد:

شاخصه‌ها، عوامل پیروزی و آفات انقلاب اسلامی ایران

پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی(ره) و حضور گسترده مردم اقصی نقاط کشور اعم از روستایی و شهری در سال ۱۳۵۷ از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین رویدادهای سیاسی و اجتماعی جهان در قرن بیستم به شمار می رود.

۱۴۰۰/۰۱/۱۱

پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی(ره) و حضور گسترده مردم اقصی نقاط کشور اعم از روستایی و شهری در سال ۱۳۵۷ از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین رویدادهای سیاسی و اجتماعی جهان در قرن بیستم به شمار می رود. انقلابی که با تغییر رژیم سلطنتی پهلوی و با انگیزه قطع وابستگی کشور به قدرت‌های سلطه‌گر گامی مهم و تاریخی در احیاء استقلال ملی ایران و آغاز روند پیشرفت ایرانیان برداشت. این انقلاب با شعارهایی چون «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» و «نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» در سطح دنیا شناخته شد و توانست الگویی از قیام‌های مردمی براساس ارزش‌های الهی را در سطح دنیا و به‌خصوص جهان اسلام رقم بزند. پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷، به دعوت امام خمینی(ره) همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی ایران در روز‌های ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸در سراسر کشور برگزار شد و 98/2 واجدین شرکت در همه‌پرسی، با دادن رای «آری»، با برقراری حکومت جمهوری اسلامی موافقت کردند. به مناسبت 12 فروردین "روز جمهوری اسلامی ایران" گفت و گویی اختصاصی با علی‌جان سکندری پژوهشگر تاریخ انقلاب اسلامی در بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی صورت گرفته است که در ادامه می‌خوانیم.
جناب سکندری در ابتدا بفرمائید انقلاب اسلامی ایران چه شاخصه‌هایی نسبت به سایر انقلاب‌های دنیا داشت؟
انقلاب اسلامی در مقایسه با دیگر انقلاب‌های بزرگ جهان از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردار است. از بستر مقایسه‌ی انقلاب اسلامی با سایر انقلاب‌ها و اشاره به اصلی‌ترین تفاوت‌های انقلاب اسلامی با دیگر انقلاب‌ها، گامی در جهت شناخت صحیح انقلاب اسلامی برداریم.
 نخست باورمندی به اسلام: یکی از اصلی‌ترین تفاوت‌های انقلاب اسلامی با دیگر انقلاب‌ها  «ایمان و باور به ارزش‌های دینی و معنوی» بود و این نقطه‌ی تمایز مهم آن از انقلاب‌هایی چون انقلاب فرانسه یا روسیه محسوب می‌شود. انقلاب اکتبر روسیه که در سال ۱۹۱۷ پیدا شد، به‌خاطر قطع شدن نان در شهرهای اصلی آن روز - مثلاً مسکو - بود. اگر مردم آن روز نان داشتندانقلاب هرگز رخ نمی‌داد. ولی انقلاب اسلامی ایران این‌گونه نبود، انقلاب اسلامی براساس یک ایمان و باور بود.
انقلاب اسلامی رویدادی بود که با رهبری حضرت امام خمینی(ره) و با حضور توده‌های مردم به پیروزی رسید و به‌ صورت توأمان «استبداد و استکبار» را هدف گرفت. این حرکت در امتداد قیام‌ها و نهضت‌های استقلال‌طلبانه و عدالت‌خواهانه‌ی ملت ایران در تاریخ معاصر همچون نهضت تنباکو، نهضت مشروطیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت به‌وقوع پیوست و توانست ضمن نظام‌سازی و استقرار حاکمیت اسلامی در چارچوب نظام جمهوری اسلامی، اثرات مهمی در روند نظم جهانی و به‌خصوص تحولات جهان اسلام برجای بگذارد.
از دیگر تفاوت‌های انقلاب اسلامی نقش آفرینی مردم و میزان حضور گسترده مردم  در انقلاب اسلامی است. این انقلاب در تمامی مراحل شکل‌گیری و پیروزیِ خود عمیقاً بر عنصر حضور مردم در صحنه‌ی تحولات متکی بوده است. یعنی واقعاً انقلابی با این ابعاد عظیم مردمی که به  حضور مردم در خیابان‌ها و در فضای شهرها و روستاها پدید آید و با حضور همه‌ی مردم، علیه رژیم پهلوی مبارزه شود، سابقه نداشت. همه‌ی انقلاب‌هایی که تا آن روز در دنیا اتفاق افتاده بود - از جمله انقلاب‌های چپ و مارکسیستی امریکای لاتین و آفریقا و آسیا و جاهای دیگر - از نوع و شکل دیگری بود. تفاوت انقلاب ما با انقلاب‌های دیگر این بود که به وسیله‌ی یک گروه صنفی به پیروزی نرسید. بلکه همه اقشار مردم اعمم از روستایی و شهری، دانشگاهی و حوزوی و زن و مرد در آن نقش آفرین بوده‌اند.
نکته‌ی مهم اینکه نقش‌آفرینی مردم در عرصه‌ی تحولات صرفاً با پیروزی انقلاب پایان نیافت. مردم در تمامی اتفاقات بعدی اعم از تعیین ساختار نظام سیاسیِ برآمده از انقلاب، تدوین قانون اساسی، انتخاب مسئولین عالی‌رتبه و حل مسائل پیش‌روی انقلاب و کشور مستقیماً حضور و نقش داشته‌اند. امری که در سایر انقلاب‌ها با این کیفیت و گستردگی وجود نداشته است.
این در حالی است که در انقلاب‌هایی چون انقلاب فرانسه و روسیه نقش مردم بعد از پیروزی انقلاب تضعیف و کمرنگ شد و در مواردی انقلاب منتهی به دیکتاتوری شد.همه‌ی آن انقلاب‌ها یا بیشترین و مهم‌ترین آن‌ها هم به دیکتاتوری‌های سیاه منتهی شدند. انقلاب فرانسه در دو قرن قبل، انقلاب روسیه‌ی شوروی در یک قرن قبل و انقلاب‌هایی که به شکل کودتا و امثال آن به وجود آمدند، حقوق مردم را پایمال کردند، دمکراسی‌ها را متوقف کرده و آرای مردم را به‌کلی نادیده گرفتند.
عنصر رهبری دینی از دیگر ویژگی‌های انقلاب اسلامی بود. این انقلاب حرکتی با رهبری یک عالم، سیاستمدار و فقیه مسلمان بود .امام خمینی(ره) به طور طبیعی رهبری این نهضت را برعهده داشت؛ این مبارزه را با مردم شروع کرد و به مردم تکیه نمود. نهضت امام متکی به تشکیلات حزبی نبود همراه مردم و با توده مردم حرف می‌زد و آن‌ها را  آگاه و هدایت می‌کرد و توانست در طول چهارده، پانزده سال، از راه دور این مایه فکر اسلامی و نهضت اسلامی را اوّلاً در ذهن‌ها عمیق کند، ثانیاً در سطح جامعه توسعه دهد؛ دل‌های جوانان و ذهن‌ها و ایمان‌ها را به آن متوجّه کند، تا زمینه برای آن انقلاب عظیم آماده شود.
در نگاهی کلان، انقلاب اسلامی نقطه‌ی عطف تحولات تاریخی است. انقلابی که بر مبنای ایمان به ارزش‌های اسلامی، اعتقاد به نقش جدی مردم و با رهبری یک عالم و فقیه شکل گرفت و توانست به «تحولی تاریخ‌ساز در عالم» تبدیل شود. و اینگونه است که با وقوع انقلاب و ادامه‌ی حرکت مستمر انقلابیِ ملت ایران، این قرن را قرن خیزش اسلامی می‌توان نام گذاشت.
 
آیا عملکرد خود شاه در پیروزی انقلاب اسلامی تاثیر داشته است ؟
می‌توان گفت از دیگر عوامل پیروز انقلاب و شکست شاه عملکرد خودخواهانه شاه بود. وقتی به عملکرد رژیم محمدرضا برمی‌گردیم و توانایی‌های رژیم را بررسی می‌کنیم می‌بینیم که کتاب‌ها مقاله‌ها یادداشت‌های بسیاری از مقام‌های حکومت پهلوی منتشر شده است که در مورد روند تمرکز قدرت محمدرضا پهلوی، بی‌اعتنایی او به مشاورانش؛ به صاحب نظرانی که در پیرامون او قرار داشتند و تمرکز روزافزون قدرت و در واقع کنش شخصیتی که به گونه‌ای بی‌عتنایی به نظر کارشناسان را در آینده به همراه داشت؛ در واقع نکته بسیار مهمی که باید به آن توجه شود. همچنین سرکوب سیاسی و کنترل سیاسی به ویژه در سال ۵۴ به بعد یعنی همان زمانی که محمدرضا پهلوی همه مخالفان خود را سرکوب کرد، سقوط از همان جا آغاز شد؛ یعنی زمانی که تصور می‌شود هیچ مخالفی وجود ندارد و کسی جرات نفس کشیدن ندارد و در واقع حزب رستاخیز یک راه را پیش پای مردم ایران قرار می‌دهد و اینکه باید همه در پرتو اهداف برداشت‌های ملوکانه شاه زندگی کنند و عمل کنند و گزینه‌های دیگر و حق انتخاب‌ها همه موقوف شد. این یک نگاه به روندی که در دهه پنجاه فرایند انقلاب را تسریع کرد.
باید گفت که حکومت‌ها می‌توانند پیامدها را انکار کنند، می‌توانند تحولات اجتماعی را انکار کنند، می‌توانند مطالبات مردم را انکار کنند، می‌توانند خواسته‌های آن‌ها را نادیده بگیرنند اما این به مفهوم از بین رفتن واقعیت‌ها نیست و حکومت پهلوی متاسفانه پیامدهای این تحولات گسترده و عمیق اجتماعی و فرهنگی را در جامعه ایران انکار کرد. این را باید افزود هر نظامی به خواسته‌های مردم توجه نکند و رویه دیکتاتوری را به هر عنوانی پیشه سازد سرنوشت آن محکوم به شکست خواهد بود.

انقلاب اسلامی از نظر شهید مطهری ممکن است دچار چه آفت‌هایی شود؟
اگر چه شهید مطهری کتاب «نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر» را سال‌ها قبل از شکل‌گیری انقلاب اسلامی  نگاشته است ولی دیدگاه وی راجع به آ‌فات انقلاب، هم اکنون نیز مصداق دارد. یعنی الآن نیزپدیده‌هائی چون نفوذ تفکرات بیگانه، افراط‌ گرایی، ناتمام گذاردن انقلاب، رخنه فرصت‌طلبان و تغییر دیدگاه متولیان انقلاب و نظام جمهوری اسلامی نسبت به انتظارات معقول و منطقی مردم، آفاتی هستند که می‌تواند انقلاب و نظام را از درون تهدید نماید.
شایسته است در پایان به دیدگاه شهید مطهری در خصوص آفت‌های انقلاب اشاره شود چرا که هر انقلابی در صورت بی‌توجهی به آن، ممکن است دچار آفت‌زدگی شود. به گفته وی آفت‌هائی که انقلاب‌ها و نهضت‌های اسلامی را همواره تهدید می‌کنند،‌ عبارتند از نخست، ‌نفوذ تفکرات بیگانه برای مخدوش ساختن چهره انقلاب که ممکن است از طریق دشمنان و یا دوستان ناآگاه، صورت گیرد.
دوم، افراط گرایی که عبارت‌است از آراستن اسلام به آنچه از اسلام نیست و پیراستن آن از آنچه از اسلام است با هدف رنگ زمان زدن و به روز کردن. این آفت بزرگی است که انقلاب را تهدید می‌کند.
سوم، ناتمام گذاشتن انقلاب به معنای بی‌توجهی به ضرورت پی‌گیری اهداف اولیه انقلاب اسلامی؛ به قول شهید مطهری در هر نهضت، مرحله سازندگی و اثبات به مراتب از مرحله پیش از آن که مرحله نفی و انکار است، دشوارتر می‌باشد.
 چهارم، رخنه فرصت طلبان؛هر انقلاب مادام که مراحل دشوار اولیه خود را طی می‌کند، سنگینی بارش بردوش افراد مؤمن و مخلص قرار دارد ولی همین که به بار نشست سر و کله افراد فرصت‌طلب اعم از زراندوزان و ریاکارن شهرت طلب برای چیدن ثمره‌های آن پیدا می‌شود. میدان دادن به این گونه افراد،‌ خطری است که دوام انقلاب را مورد تهدید قرار می‌دهد و پنجم، عبور از آرمان‌های اولیه انقلاب که به معنی از دست دادن عدالت و اخلاص در مرحله تقسیم غنائم ودستاوردهای انقلاب است. تغییر دیدگاه به معنی امتناع عمدی درتحقق هدف‌هائی است که وعده آن در آغاز انقلاب به مردم داده شده بود.

Add new comment:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید