در گفتگو با پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی مطرح شد؛

بررسی دیدگاه امام علی(ع) در خصوص وظایف مسئولان در نظام حکومتی اسلام

۱۴۰۰/۰۳/۲۰

در آستانة انتخابات ریاست جمهور قرار داریم و بناست که مردم ایران زمین با انتخابی ديگر، فردي متعهد و کارآمد براي تصدي اين پست برگزينند. به همین منظور با حجت الاسلام و المسلمین وطندوست از پژوهشگران گروه اخلاق و تربیت اسلامی بیناد پژوهشهای اسلامی که تا کنون پژوهشهایی را در خصوص فرازهایی از کتاب شریف نهج البلاغه به ویژه نامة 53 این کتاب شریف انجام داده‌اند و این نامه به مسئولیت زمامداران اختصاص یافته است، در این باره  گفتگویی با ایشان داشته باشیم.

 

لطفا بفرمایید زمامداران و به طور مشخص رئیس جمهور با استفاده از آموزه‌های مدیریتی امام علی(ع) در نهج البلاغه چه وظایف و مسئولیت‌هایی می‌تواند داشته باشد؟

موضوعی که مطرح فرمودید، موضوع خوبی است و مورد نیاز فعلی کشور ماست. وظایف و مسئولیتی‌هایی که می‌توان به استناد سخنان امام علی(ع) در نهج البلاغه بیان داشتن بسیارند ولی در این مجال به چند نوع مسئولیت که متوجه زمامداران و در حال حاضر به طور مشخص رئیس جمهور می‌شود، اشاره می‌کنیم، اما اجازه می‌خواهم پیش از پرداختن به این مسئولیت‌ها مقدمه‌ای را که آن نیز بیان نوعی مسئولیت است، عرض کنم. و آن این است که یکی از مسئولیت‌های زمامداران و مسئولان در ردة بالا و میانی، نگاه مسئولانه به خود است. به این معنا که پیش از پذیرش مسئولیت، نگاهی دقیق به خود داشته باشد و ببیند آیا به لحاظ تخصص و تعهد و حتی به لحاظ توان جسمی، قدرت پذیرش این مسئولیت را دارد یا نه و آیا می‌تواند به درستی از عهدة این مسئولیت برآید یا خیر؟ 

کسی که به خود، نگاهی مسئولانه دارد، هرگز منصبی را که از توان او بیرون است، نمی‌پذیرد، زیرا پذیرش چنین پستی، هم ستمی آشکار به خود و هم خیانتی بزرگ به جامعه است. ستم به خود از آن‌رو است که با پذیرش آن، خود را ضایع می‌سازد و اعتبارش را خدشه دار می‌کند تا جایی که یا مجبور به فرافکنی خواهد شد و هیاهو راه می‌اندازد که اختیارات کافی نداشتم، یا این طور وانمود می‌کند که دیگران مانع شدند و چوب لای چرخ گذاشتند. و یا اینکه سرانجام مجبور به عذرخواهی خواهند که نشان از نوعی مذلت و خواری است. چه زیباست این سخن نوران امام صادق که فرمود: سزاوار نیست مؤمن نفس خويش را خوار گرداند، پرسيدند: چه گونه! فرمود: به کاری درآید که از طاقت و توان او بریاید.

 

همانگونه که در سخنانتان اشاره کردید، پذیرش پست ریاست جمهوری در صورتی که می دانید خارج از توان شماست در حقیقت خیانت  بزرگ به جامعه محسوب می شود در این خصوص بیشتر بفرمائید.

اما اینکه خیانت به جامعه است به این دلیل است که وقتی او نتواند آن گونه که باید از عهدة مسئولیت خود برآید، طبیعی است که او با این اقدام خود حق مردم را ضایع می‌کند و خساراتی جبران‌ناپذیر جامعه وارد خواهد کرد که متأسفانه جامعه شاهد این گونه فجایع می‌باشد. پیامبر اکرم در هشدار به چنین اشخاصی فرمود: هرکس در پذیرش مسئولیت، از دیگر مسلمانان پیشی گیرد، حال آن که می‌داند در میان آنان، افرادی توانمند وجود دارند، به خدا، رسول او، و مسلمانان خیانت کرده است.

 

نگاه مسئولانه باید به چه صورت باشد؟

پس از ذکر این مقدمه باید عرض کنم هر زمامداری و به طور مشخص که موضوع پرسش شماست، افزون بر نگاه مسئولانه به خود، لازم است چند نگاه مسئولانة دیگری نیز داشته باشد. یک از این نگاه‌ها نگاه مسئولانه به منصب مورد تصدی است. این نگاه از امور بسیار مهم است که در شکل‌گیری اخلاق مدیران نقشي بسزا دارد. اگر رئیس جمهوری منصب ریاست جمهوری را امانت بداند، تلاش می‌کند تا این امانت را حفظ کند و آن را به منزل رساند. امام علی در ضرورت نگاه مسئولانه به مسئولیت و پست مورد تصدی، در بخشی از عهدنامه اشتری فرمود: انّ عملک لیس لک بطعمۀ و لکنّه فی عنقک أمانة. منصبی که داری فکر نکنی که طعمه است و هر طور بخواهی آن را ببلعی و به این و آن ببخشی، بلکه این منصب امانت است که باید به درستی از عهدة آن برآیی.

 

لطفا در این خصوص بیشتر توضیح دهید.

عرض کردم یک مسئول باید چند تا نگاه داشته باشد. یکی از این نگاه‌ها نگاه مسئولانه به مردم و شهروندان است. در نظام حکومتی اسلام، حقوق مردم از والاترین حق‌هاست تا آنجا که امام علی در خطبة 166 نهج البلاغه آن را برخاسته از توحید معرّفی کرده، می‌فرماید: خداوند، حرمت مسلمان را بر هر چیزی برتری داده است و حقوق آنان را با اخلاص و یگانه‌پرستی پیوند داده است.

امام در بخش دیگری از عهدنامة اشتری فرمود: مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار دهید و آنان را دوست بدارید و با نرمی و احترام با آنان رفتار کنید. نه اینکه همچون حیوان درنده، خوردن آنان را غنیمت شمارید.

یکی دیگر از نگاه‌هایی که رئیس جمهور باید داشته باشد، نگاه مسئولانه به بیت المال است. زیرا بر اساس قانون اساسی اختیارات مالی زیادی در اختیاز دولت است. این وظیفه ایجاب می‌کند تا رئیس جمهور که دولت در اختیار اوست برای حفظ بیت المال و استفادة بهینه از آن، توان خویش را به‌کار ببندد. چه خوب است رئیس جمهور در جلوگیری از حیف و میل بیت المال، امام علی را که زعیمی درستکار و امیری امانتدار بود، الگوی خویش قرار دهد که پس از تقسیم عادلانة بیت المال و جارو کردن انبار، دو رکعت نماز خواند و فرمود: ای بیت المال در روز قیامت، گواهی دهید که علی از بیت المال، چیزی برای خود ذخیره نکرد.

 

امام علی(ع) در خصوص پیشگیری از هر گونه اسراف در بیت المال چه دیدگاهی دارند؟

آن امام عزیز برای پیشگیری از هر گونه اسراف در بیت المال، در بخشنامه‌ای به کارگزاران خود، فرمود: نوک قلمهای خود را نازک بردارید، سطرها را به هم نزدیک سازید، از تعارف نسبت به من بکاهید، زواید را حذف کنید، در قصد معانی میانه پیش گیرید، زنهار که زیاده روی کنید زیرا بیت المال مسلمانان هیچ زیانی را بر نمی تابد.

ممنون از نکاتی که بیان فرمودید اگر نکته و مطلبی دیگر لازم می‌دانید به عنوان آخرین نکته خوشحال می‌شویم که بشنویم.

یک نکته دیگر که سعی می‌کنم کوتاه بیان کنم این است که رئیس جمهور، افزون بر نگاه‌های یادشده که بیان شد، باید نگاه مسئولانه به کارمندان و زیرمجموعة خود در درون شبکه دولت نیز داشته باشد. ضرورت اهلیت‌گرایی و شایسته‌سالاری در گزینش، نظارت بر زیر مجموعه خود، ارزشیابی و جزادهی در این بخش از مسئولیت‌های رئیس جمهور قرار دارد. بنابراین، واگذاری پست و مقام در حکومت اسلامی اولاً: باید به دور از هر گونه سلایق شخصی و بدون احساس وامداری به این و آن و جناح‌های سیاسی باشد. ثانیاً: به جای به کارگیری دوستان و خویشاوندان ناکارآمد خود، افرادی متعهد، متخصص و با سابقه‌ای درخشان و انقلابی به‌کار بگیرد و در این باره، خود را مخاطب این سخن نورانی امام علی بداند که در فرازی از عهدنامة اشتری فرمود: در به کارگیری کارگزارانت دقت کن. بی‌مشورت و از سر خودکامگی، مسئولیتی را به کسی وامگذار، بلکه کارگزارانت را از میان مردم کارآزموده، با حیا، از خاندان پاکیزه و با تقوا که در مسلمانی سابقه‌ای درخشان دارند برگزین، زیرا اخلاق آنان گرامی‌تر، آبرویشان محفوظ‌تر، طمع ورزیشان کمتر و آینده‌نگریشان بیشتر است.

Add new comment:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید