«نظریه لوح محو و اثبات رویکردی انتقادی نسبت به دوگانه‌انگاری اصطلاح لوح در آموزه‌های دینی» بررسی شد

به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی «نظریه لوح محو و اثبات رویکردی انتقادی نسبت به دوگانه‌انگاری اصطلاح لوح در آموزه‌های دینی» در کرسی ترویجی بررسی و بازخوانی شد.
۱۴۰۰/۱۰/۲۰

به گزارش روابط عمومی و بین الملل بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، دکتر محمدعلی وطن‌دوست حقیقی؛ استادیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه فردوسی در ابتدای این جلسه به تبیین موضوع یادشده پرداخت و عنوان کرد: «نظریه لوح محو و اثبات رویکردی انتقادی نسبت به دوگانه‌انگاری اصطلاح لوح در آموزه‌های دینی» در قالب مقاله و پژوهش به چاپ رسیده است.

وی بیان کرد: در این مقاله با بررسی اصطلاح «لوح محو و اثبات» در منابع روایی و تفسیری این نتیجه به دست آمده است که این اصطلاح، اصطلاحی نوظهور است که نه تنها هیچ خاستگاه قرآنی و روایی ندارد، بلکه بر اساس روایات معتبر این أم الکتاب یا همان لوح محفوظ است که ظرف محو و اثبات واقع می‌شود.

وی ادامه داد: قید «محفوظ» به شهادت آیات قرآنی به معنای مصونیت از تغییر نیست، بلکه به معنای مصونیت از شهود و مس نامحرمان درگاه الهی است. با نتیجه به دست آمده نگرش مشهوری که میان اندیشمندان اسلامی درباره لوح محو و اثبات وجود دارد، دستخوش تغییر اساسی می‌شود و از این رهگذر لوح محفوظ نیز تفسیر جدیدی پیدا می‌کند.

وطن‌دوست حقیقی به کاربردهای لوح در آیات قرآنی اشاره و تصریح کرد: لوح و مشتقات آن در آیات قرآنی 6 بار بکار رفته است، ٥ مورد آن مربوط به مصادیق مادی است که در ٤ مورد به صورت جمع یعنی الواح و در ١ مورد با عبارت لوّاحة استعمال شده است. تنها آیه‌ای که درآن لوح محفوظ در مصداق معنوی بکار رفته است آیه ٢٢ سوره بروج است که به عنوان ظرف وجودی برای قرآن مجید معرفی شده است (بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجیدٌ * فی لَوْحٍ مَحْفُوظ) و نیز اصطلاح لوح محو و اثبات در هیچ جای قرآن نیامده است.

وی افزود: با توجه به این نکته که در آیه گفته شده، لوح محفوظ حقیقتی معرفی شده است که ظرف برای قرآن مجید به شمار می‌رود. در معناشناسی و وجودشناسی لوح محفوظ به شیوه تفسیر آیه به آیه، می‌توان از آیات دیگری که در همین معنا بکار رفته‌اند، استفاده کرد.

خاستگاه لوح محو و اثبات

این استاد دانشگاه ادامه داد: اینکه لوح محو و اثبات چیست و برخی از اندیشمندان اسلامی چگونه بدان رسیده‌اند، پرسش مهمی است که پاسخ به آن، در بررسی این دیدگاه از اهمیت به سزایی برخوردار است. با رجوع به گفته‌های اندیشمندان این عرصه در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت که از دید آنان خاستگاه این نظریه، وجود برخی از آیات قرآن یا روایاتی است که در آنها نوعی محو و اثبات را برای رویدادهای جهان اثبات می‌کند.

وطن‌دوست حقیقی ادامه داد: در این مقاله در کنار بررسی خاستگاه محو و اثبات به  بدا به دلیل پیوند این دو، بیان شده است که خاستگاه آن در قرآن و رایات است، از منظر علامه طباطبائی خاستگاه قرآنی در آیه 39 سوره رعد با این مضمون آمده است: « خدا هر چه را خواهد (از احکام یا حوادث عالم) محو و هر چه را خواهد اثبات می‌کند و اصل کتاب (آفرینش) نزد اوست».

این استادیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه فردوسی ادامه داد: با بررسی‌های لغوی و شیوه تفسیر آیه به آیه و روایاتی که انجام دادیم در حوزه لغوی واژه محفوظ نه به ماده و نه به هیئت خود دلالت بر تغییر و تبدیل ندارد؛ از همین رو معنای آن را نمی‌توانیم محفوظ از غیر و تبدیل بدانیم.

وی گفت: در آیات 77 و 78 سوره بقره نیز آمده است: « انه لقرآن کریم»، « فی کتاب مکنون» که مضمون آن این است: « که در لوح محفوظ سرّ حق مقام دارد» مكنون به معنای پوشيده است و در آيه ظاهرا به معنى محفوظ و مصون از تغيير و تبديل است و يا مستور از غير اهل خود است.

نقدی بر این پژوهش

حجت‌الاسلام و المسلمین مهدی شریعتی‌تبار؛ مدیر گروه فقه و اصول بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در ادامه به نقد این پژوهش پرداخت و گفت: در این مقاله مشخص نشده است که بحث روی لوح است و لوح به چه معناست؟

وی بیان کرد: این نکته که محفوظ دو پیام دارد یکی محفوظ از فهم و درک غیر مطهرین و دیگری در مقابل محو و اثبات است جای نقد و بحث دارد. این بحث با علم ازلی خدا و جبر و اختیار و بداء کاملا مرتبط است.

حجت‌الاسلام و المسلمین مهدی شریعتی‌تبار تصریح کرد: موضوع این پژوهش فلسفی، کلامی، قرآنی و حدیثی است و ما روی الفاظ خیلی جمود نداریم، به اعتقاد بنده این گونه از فرمایشات علامه طباطبائی برداشت می‌شود که یک علم ازلی ابدی و تغییر ناپذیری است که خدا می‌داند. در خصوص لوح محفوظ و لوح محو و اثبات، یک علم ازلی و ذاتی الهی است که تغییر و تبدیل نمی‌شود.

وی اظهار کرد: نباید به ظواهر الفاظ و ترجمه توجه کنیم زیرا گویای عمق مطلب نیست و از ظاهر لفظ خارج شویم و بر تمام جوانب بحث اشراف داشته باشیم.

مدیر گروه فقه و اصول بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی یادآور شد: نباید این بحث صرفا تئوری و خشک باشد و باید ظهور و بروز عملی داشته باشد.

حجت‌الاسلام و المسلمین مهدی کمالی؛ استادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی نیز ابراز کرد: این پژوهش محققانه نگاشته شده است و جسارت و جرات نویسنده از نقد کلمات بزرگان بویژه در کلماتی که مشهور و مسلم فرض شده شایسته تحسین است.

وی با بیان نکاتی برای تکمیل این پژوهش گفت: این مقاله اشتباهات تایپی زیادی دارد و نیاز است که اصلاح شود. چند بار در مقاله آمده است این دوگانه‌انگاری و بحث لوح محو و اثبات هیچ‌گونه زمینه روایی و قرآنی ندارد که نباید اینگونه گفته شود بلکه باید گفته شود که خاستگاه روایی و قرآنی معتبری ندارد.

استادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی ادامه داد: این مسئله تنها نباید از جنبه رویکرد قرآنی مورد بررسی قرار گیرد بلکه از جنبه‌های فسلفی و کلامی نیز باید مورد بررسی و بازخوانی قرار گیرد.

وی تصریح کرد: واژه «ام الکتاب» که بر اساس آن محو و اثبات صورت می‌گیرد در این مقاله به خوبی مورد بررسی قرار نگرفته است.

Add new comment:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید