اجرای طرح پژوهشی «حوزه‌های علمیه خراسان» در بنیاد پژوهشهای اسلامی

۱۴۰۱/۰۲/۲۸

با توجه به لزوم آشنايى با تاريخ حوزه‌‏هاى علميه تشيع كه همواره خاستگاه مراجع عالیقدر، علماى بزرگ و دانش‌پژوهان بوده است و براى همه اقشار جامعه بويژه نسل جوان از اهميّت و فوايد زيادى برخوردار است، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در حال اجرای طرح پژوهشی «حوزه‌های علمیه خراسان» است.

 محمود پسندیده؛ پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی در گفتگو با خبرنگار روابط عمومی و بین الملل بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در خصوص اهمیت این طرح می‌گوید: حوزه‏‌هاى علميّه بويژه در قرن حاضر تأثير فراوانى در زندگى اجتماعى مردم داشته‌‏اند و بيش از هر زمانى عهده‌‏دار رهبرى امت اسلامى در بيشتر كشورها شده‌‏اند.

وی ادامه می‌دهد: اين در حالى است كه روند رشد و تكامل علمى، اجتماعى و سياسى حوزه‏‌هاى علميّه بسيار چشمگير و موفقيت‌‏آميز بوده است كه بررسى علل موفقيت حوزه‏‌ها طلب می‌‏كند متفكران و دانشمندان نگاهى تازه به حوزه‏‌هاى علميّه داشته باشند و از تجربه‏‌هاى ارزشمند آنها استفاده نمايند. از سوى ديگر با گسترش نقش حوزه‏‌هاى علميّه در عرصه‌‏هاى اجتماعى و سياسى جامعه بخصوص پس از پيروزى انقلاب شكوهمند اسلامى افراد بيشمارى علاقه‏‌مند هستند اطلاعات بيشترى در زمينه پيشينه تاريخى حوزه‏‌هاى علميّه، برنامه‌‏هاى آموزشى -تربيتى، روشهاى تدريس و حتى نوع معمارى مدارس علميّه به دست آورند، از اين رو می‌‏طلبد كه تاريخ حوزه‏‌هاى علميّه تشيّع به دقت مورد بررسى و پژوهش قرار گيرد.

این پژوهشگر می‌گوید: طرح «حوزه‌های علمیه خراسان» پيرامون چگونگى شكل‌‏گيرى، پيشينه تاريخى و فعاليت‌هاى گوناگون حوزه علميّه استان خراسان در4 جلد ارائه شده است كه تاکنون دو جلد آن با محوریت حوزه علمیه خراسان رضوی و حوزه خراسان جنوبی به زیور چاپ آراسته شده و جلد سوم نیز که اختصاص به حوزه علمیه خراسان شمالی دارد در مرحله نگارش است.

پسندیده می‌افزاید: آنچه بر اهميّت چنين كتابى می‌‏افزايد توسعه و رشد شهرها و از بين رفتن بافت قديمى شهرها است، با نوسازى و بازسازى بافت قديمى هر شهر مدارس علميّه نيز دستخوش تخريب می‌‏شوند و آنچه آنها را در يادها حفظ می‌‏كند، ثبت تاريخ و پيشينه علمى آنها می‌‏باشد. متأسفانه خلأ وجود چنين كتاب‌هايى كه يادآور يادگارهاى علمى اصيل اسلامى باشد در استان خراسان بويژه شهر مشهد كه داراى حوزه علميّه‌‏اى بسيار غنى و پرمايه با انديشمندان و عالمان بلند آوازه می‌‏باشد كاملاً احساس می‌‏شد كه با چاپ اين كتاب‌ها كه ثمره تحقيقات وسيع علمى هم در جنبه اسنادى و كتابخانه‏‌اى و هم در زمينه مطالعات ميدانى و جغرافيايى می‌‏باشد تا حدى اين كمبود مرتفع می‌گردد.

اهداف طرح

این پژوهشگر شناخت موقعيّت جغرافيايى مدارس علميّه بويژه مدارس تاريخى؛ آشنايى با پيشينه تاريخى مدارس علميّه و سبب نامگذارى آنها؛ معمارى و تزئينات هنرى بنا؛ موقعيّت علمى، آموزشى مدارس؛ ثبت و ضبط موقوفات مدارس علميّه؛ شناخت و ثبت استادان، عالمان و دانشمندان عالی‌قدر مؤثر در پويايى اين حوزه كهنسال؛ شناخت و ثبت مدارس علميّه كه بسيارى تخريب شده‌‏اند و برخى نيز به علت نوسازى و بهسازى مركز شهرها احتمالاً تخريب خواهند شد، براى انتقال به نسل‌هاى آينده و حفظ ميراث فرهنگ اصيل حوزه‌‏هاى علميّه را از اهداف این طرح برشمرد.

ضرورت و اهميّت طرح

وی همچنین به ضرورت و اهمیت طرح اشاره کرده و می‌افزاید: از ابتداى تأسيس حوزه علميّه در استان پهناور خراسان بويژه شهر مشهد بسيارى از مدارس علميّه به دليل فرسودگى بنا و ويژگي‌هاى فيزيكى از بين رفته‏‌اند، بنابراين ثبت و ضبط مشخصات و ويژگي‌هاى معمارى و هنرى آنها امرى ضرورى است، زيرا اين مدارس بيانگر فرهنگ، تاريخ و هويّت مذهبى، ملى و بومى مردم اين خطّه‏‌اند و با نابودى آنها روند تاريخى مدارس علميّه دچار انقطاع می‌‏شود.

به گفته پسندیده، با توجه به پيشرفت سريع جامعه شهرى و رشد روز افزون جمعيّت،  آشكار است كه بافت قديمى شهرها پاسخگوى نيازها نيست و نياز به نوسازى و بهسازى باعث شده است بسيارى از بناهاى كهن از جمله مدارس علميّه، دستخوش حوادث شوند. بنابراين شناخت و ثبت موقعيّت جغرافيايى و تاريخچه آنها كه به جغرافياى تاريخى شهرها نيز يارى می‌‏رساند و همچنين آشنايى با دانشوران و انديشمندان حوزه كه در اين مدارس به تحصيل، تدريس و فعاليت‌هاى پژوهشى اهتمام ورزيده‌‏اند و نيز شناخت ويژگي‌هاى علمى و آموزشى مدارس علميّه و تنظيم و ثبت آنها جهت بهره‌بردارى نسلهاى آينده امرى ضرورى است.

دشواري‌هاى طرح

وی اظهار می‌کند: پژوهش و بررسى مدارس علميّه جنبه تاريخى و تجربى دارد، يعنى علاوه بر مطالعه و دقّت در اسناد و مدارك تاريخى، پژوهش‌هاى ميدانى نيز ضرورى است. بنابراين، مراجعه به مدارس و بررسى و دقّت در ويژگي‌هاى كالبدى و معمارى آنها به زمان زيادى نياز دارد كه با توجّه به پراكندگى مدارس در استان‌‏هاى خراسان رضوى، جنوبى و شمالى، مشكلات چند برابر خواهد بود. از سوى ديگر چون بسيارى از مدارس تاريخى كاملاً از بين رفته است، مراجعه به افراد آگاه و آشنا به مدرسه مورد نظر ضرورت دارد. ديدار و گفتگو با اين افراد درباره مدارسى كه ده‏‌ها سال پيش تخريب شده كارى دشوار و گاه مدت مديدى زمان می‌‏برد.

مطالعات كتابخانه‏‌اى و اسنادى

این پژوهشگر ادامه می‌دهد: در اين روش از طريق يادداشت‌بردارى از منابع موجود بويژه سفرنامه‌‏ها، كتاب‌ها و مقاله‏‌هاى مربوط به شهرها اطلاعات لازم جمع آورى و پس از دسته بندى، مطالب مورد نياز استخراج می‌‏شود. در اين مطالعات، از كتاب‌هاى تاريخى قديمى، وقفنامه‏‌ها، نسخه‏هاى خطى، عكسها و تصويرهاى موجود در اداره اوقاف و ميراث فرهنگى خراسان نيز می‌‏شود.

تحقيقات ميدانى

وی معتقد است، اين نوع پژوهش‌ها شامل بازديد از تمام مدارس علميّه می‌‏باشد كه به كمك مسؤولان مدارس، از طريق مصاحبه حضورى اطلاعاتى درباره معمارى و ويژگي‌هاى فيزيكى بنا جمع‏‌آورى می‌‏شود.

 تكميل پرسشنامه

پسندیده بیان می‌کند: با توجه به اهداف گوناگون مورد نظر، پرسشنامه‏‌اى تنظيم و در اختيار مديران و مسؤولان مدارس قرار داده می‌‏شود. اين اطلاعات بررسى شده و در نهايت آميزه‏‌اى از آن با مدارك و اسناد موجود به گزارش و پژوهش مورد نظر را تشكيل می‌‏دهد.

 تهيه عكس، نقشه و پلان

وی می‌گوید: از كليّه مدارس علميّه بويژه مدارس تاريخى، عكس، نقشه و پلان تهيّه خواهد شد تا به عنوان ميراث فرهنگى معمارى اصيل اسلامى ثبت شود. علاوه بر این وقفنامه و اسناد مدارس جمع آوری شده که پس از بازخوانی در اختیارخوانندگان قرار گرفته است.

روش تأليف

این پژوهشگر به روش تالیف این طرح اشاره کرده و خاطر نشان می‌کند: ترتيب تأليف اطلاعات و مطالب جمع‌آورى شده، براساس تاريخ شكل‏‌گيرى و اهميّت حوزه‌‏ها می‌‏باشد و از اين‌رو حوزه‏‌هايى كه پيشينه بيشترى داشته‌‏اند در تأليف، مقدم بر ديگر حوزه‏‌ها ذكر می‌‏شوند. بديهى است براى اجراى عمليات ميدانى ابتداء حوزه‌‏هاى شهرستان‌هاى خراسان رضوى، سپس خراسان شمالى و در نهايت خراسان جنوبى انجام خواهد شد.

منابع

وی عنوان می‌‌کند: در بررسی این مدارس از منابع بسیاری استفاده شده است بدینصورت که علاوه بر استفاده از کتاب‌های قدیمی وتاریخی از وقفنامه‌ها و برخی اسناد و حتی نقشه‌ها و پلان‌ها استفاده شده است. مهمترین مخاطبان این کتاب‌ها اساتید دانشگاه‌ها و طلاب و روحانیون حوزه‌های علمیه به انضمام پژوهشگران رشته تاریخ و تمدن اسلامی می‌باشند.

Add new comment:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید